Είναι ο Μικ Τζάγκερ της σύγχρονης φιλοσοφικής σκέψης. Υποθέτω ότι αυτό με κάνει την φανατικότερη γκρούπι του. Ο Λιβανέζος στην καταγωγή Νασίμ Νίκολας Τάλεμπ, οικονομικός  αναλυτής, φιλόσοφος, συγγραφέας, επικεφαλής hedge fund, χρηματομεσίτης, καθηγητής σε πολλά πανεπιστήμια και πολλά άλλα βγάζει κοροϊδευτικά τη γλώσσα του στο κατεστημένο και μας πέρνει τα μυαλά με τον τρόπο που βλέπει τον κόσμο. Ο Τάλεμπ βάλθηκε να αποδείξει στην ανθρωπότητα ότι οι γνώσεις μας για τον κόσμο γύρω μας είναι ιδιαίτερα εύθραυστες και γι' αυτό δεν μπορούμε πάντα να στηριχτούμε σε αυτές. Κοροϊδεύει που δαπανάμε τόνους ενέργειας, χρόνου και χρήματος σε μια προσπάθεια να προβλέψουμε αυτό που δεν γίνεται να προβλεφθεί πραγματικά: το μέλλον. Ο Τάλεμπ είναι σαφής: το πραγματικά ανατρεπτικό δεν μπορούμε να το προβλέψουμε, παρά τα εκλεπτυσμένα μαθηματικά  μοντέλα μας. Άλλωστε γι' αυτό και είναι ανατρεπτικό.

Ο άνθρωπος από την άλλη, έχει την αφέλεια να πιστεύει πως μπορεί να καθησυχάσει την ανάγκη του για ασφάλεια, προβλέποντας. Και αυτοπαραμυθιάζεται καθησυχαζόμενος! Και μετά έρχεται ένα τσουνάμι, μια Φουκουσίμα, μια ενδεκάτη Σεπτεμβρίου ή μια οικονομική κρίση και μας δείχνει πως πλανόμασταν πλάνη οικτρή. Ο Τάλεμπ ονομάζει αυτές τις ανατροπές μαύρους κύκνους, προς ανάμνηση της εντύπωσης που έκανε στον Ευρωπαίους η ανακάλυψη μαύρων κύκνων στην Αυστραλία. Μέχρι τότε βλέπετε, οι Ευρωπαίοι επιστήμονες ήταν βέβαιοι ότι οι κύκνοι ήταν μόνο άσπροι. Για να πληρεί ένα γεγονός τα κριτήρια για να θεωρηθεί μαύρος κύκνος πρέπει να είναι εξωπραγματικό και άρα σπάνιο, τίποτε στο παρελθόν να μην προμήνυε την πιθανότητα να υπάρξει, να έχει εξαιρετικά μεγάλες επιπτώσεις και η ανθρώπινη λογική να μπορεί να δίνει λογικές ερμηνείες για την ύπαρξή του αφότου όμως το γεγονός αυτό έχει ήδη εμφανιστεί (φαινόμενο του καθρέφτη οπισθοπορίας). Και για να μην παρεξηγήσετε την ένοια αυτή, ένας μαύρος κύκνος δεν είναι ανάγκη να είναι καταστροφικός: η ανακάλυψη του διαδικτύου θα μπορούσε να θεωρηθεί ένας τυπικός μαύρος κύκνος.

Ο άνθρωπος λοιπόν αρνείται να αποδεχθεί το απροσδόκητο της ζωής του. Η τύφλωση αυτή απέναντι στο απροσδόκητο είναι ψυχολογική ή ακόμα και βιολογική (βλέπε "Προσοχή στο γορίλλα"). Και δυστυχώς, η επιστήμη εδώ και χρόνια καταφέρνει να ενισχύει αυτή μας την τάση. Θυμάστε την κανονική κατανομή και την καμπύλη του Μπελ από τα σχολικά μας χρόνια; Κατά τον Τάλεμπ, κάπου εκεί κρύβεται μια τόσο χονδροειδής γενίκευση της πραγματικότητας που έχει οδηγήσει όλη μας την κοινωνία στην  ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να προβλέψουμε. Κατά την θεωρία της κανονικής κατανομής, τα φαινόμενα κατανέμονται ομοιόμορφα γύρω από μια μέση τιμή, δηλαδή ο συντριπτικός τους όγκος κινείται γύρω από το μέσο όρο, ενώ ελάχιστα δεδομένα αποκλίνουν σημαντικά από τον μέσο όρο και μάλιστα το φαινόμενο της απόκλισης είναι τόσο περιορισμένο που δεν αλλάζει τελικά τον μέσο όρο και τους πολλούς. Άρα εξαιρέσεις δεν υπάρχουν και αν υπάρχουν δεν είναι σημαντικές. Χα! Σε ποιόν ακριβώς πλανήτη; Η καμπύλη του Μπελ (δηλαδή η κανονική κατανομή) αγνοεί εξ ορισμού τις μεγάλες αποκλίσεις, δεν μπορεί να τις ενσωματώσει, μόλαταύτα μας καθησυχάζει ότι έχουμε δαμάσει τη βεβαιότητα - μια μεγάλη νοητική απάτη.

Μην με παρεξηγήσετε. Η γενίκευση είναι πάντα αναγκαία για να εξαχθούν κανόνες που θα μας επιτρέπουν να επεξεργαζόμαστε ταχύτερα τα πράγματα γύρω μας. Αν δω ένα φίδι στο δρόμο, καλά θα κάνω να εκμεταλευτώ τον γενικό κανόνα ότι τα φίδια είναι επικίνδυνα και να το βάλω στα πόδια, χωρίς να κάτσω να σκεφτώ ότι τα δηλητηριώδη φίδια στην χώρα μας είναι πολύ λίγα. Ο γενικός κανόνας όμως περιέχει πάντα χονδροειδείς απλουστεύσεις. Και μπορεί να νερόφιδα να μην παρεξηγηθούν που τα θεώρησα δηλητηριώδη και το έβαλα στα πόδια, όμως τέτοιου είδους υπεργενικεύσεις σε άλλους τομείς της ζωής μας είναι λάθος και έχουν συνέπειες. Δεν χρειάζεται λοιπόν να καταργήσουμε τις γενικεύσεις, αλλά να γνωρίζουμε τις αδυναμίες τους: πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας ότι μια γενικότητα δεν μιλάει για την κάθε μεμονωμένη περίπτωση. Μπορεί τα περισσότερα παιδιά να λατρεύουν τις τηγανητές πατάτες, είναι όμως βέβαιο ότι όλα τα παιδιά λατρεύουν τις τηγανητές πατάτες ή ότι μπορούν να φάνε τηγανητές πατάτες. Και αυτό στο επίπεδο του εδώ και τώρα. Θέλετε να προσπαθήσουμε να προβλέψουμε πόσα από αυτά τα παιδιά θα τρώνε στο μέλλον τηγανητές πατάτες; Κάποια από αυτά που τώρα τρώνε θα κάνουν χοληστερίνη και δεν θα μπορούν να φάνε ή θα κάνουν δίαιτα και πάλι δεν θα τρώνε.  Κάποια από τα παιδιά που δεν τρώνε τώρα τηγανητές πατάτες, στο μέλλον θα τρώνε γιατί θα έχουν ξεφορτωθεί την ξινή τη μάνα τους με τους κανόνες της περί υγιεινής διατροφής ή επειδή τότε απλά θα τους αρέσουν οι τηγανητές πατάτες. Θα προσπαθήσει κανείς να κάνει τον υπολογισμό; Με βάση ποιά κριτήρια; Και θα έχουν την ίδια γεύση οι τηγανητές πατάτες τώρα με τότε για να κάνουμε την πρόβλεψη; Αν εν τω μεταξύ αλλάξει το λάδι, ο μάγειρας ή η ποικιλία της πατάτας;

Αν φύγουμε από το ... φλέγον αλλά απλό θέμα της τηγανητής πατάτας, και χρειαστεί να πάμε στην πραγματική ζωή και να προβλέψουμε πως θα κινηθούν οι μετοχές της Τάδε Εταιρείας ή τη συμπεριφορά ενός ραγέντος πυρηνικού αντιδραστήρα, πραγματικά πόσο ασφαλής είναι μια πρόβλεψη που στηρίζεται σε κανονικές κατανομές και μέσους όρους; Μέχρι κάποιου σημείου ναι, όντως μπορούμε και πρέπει να προβλέπουμε και έτσι να πέρνουμε τα μέτρα μας. Και έτσι θα προβλέψουμε - αν είμαστε καλοί- όλα τα προβλέψιμα. Τελικά, όμως, πόσο μπορούμε να προβλέψουμε το απρόβλεπτο; Πόσο μπορούμε να αγνοήσουμε την πιθανότητα η καθαρίστρια του πυρηνικού εργοστάσιου να πατήσει κατά λάθος με τη λαβή της σκούπας της το κουμπί και ξεκινήσει η εκκένωση του αντιδραστήρα; Όταν μάλιστα ο κόσμος γύρω μας είναι τόσο αλληλοδιαπλεκόμενος, τόσο διασυνδεόμενος, τόσο σύνθετος, η διαδικασία της πρόβλεψης γίνεται ουσιαστικά μια χείμαιρα ή ένα μέσον εκμετάλευσης των αφελών.
Και μην ακούσω επιχειρήματα περί σταθερών επιστημονικών δεδομένων στα οποία μπορούμε να στηριχτούμε για να εξάγουμε ασφαλή συμπεράσματα, γιατί τα επιστημονικά μας δεδομένα αποτελούν γενικεύσεις, είναι γνήσια παιδιά της κανονικής κατανομής και υπόκεινται σε πολυάριθμα μεθοδολογικά λάθη, με κυριότερο ένα: ο άνθρωπος θέλει απεγνωσμένα να ξέρει το μέλλον και για να καλύψει αυτή την ψυχολογική του ανάγκη επιστρατεύει κάθε λογής σοφιστεία, τσαρλατάνο μέντιουμ ή οικονομολόγο που διατείνεται ότι χρειάζεται να ακούσει για να καθησυχαστεί.

Επιπλέον, πως, αλήθεια, γνωρίζουμε ότι κάτι που έχουμε παρατηρήσει σε συγκεκριμένα γεγονότα ή αντικείμενα αρκεί για να μας επιτρέψει να συνάγουμε τις ιδιότητές του; Για να χρησιμοποιήσω το παράδειγμα του αγαπημένου μου ροκ σταρ Νασίμ Νίκολας Τάλεμπ, ας υποθέσουμε μια γαλοπούλα που την ταϊζουν κάθε μέρα. Κάθε τάισμα σταθεροποιεί την πεποίθηση της γαλοπούλας ότι ο γενικός κανόνας της ζωής είναι πως καθημερινά σε ταίζουν φιλικά μέλη της φυλής των ανθρώπων. Λίγες μέρες πριν τα Χριστούγενα, κάτι απροσδόκητο θα συμβεί στη γαλοπούλα. Η πεποίθησή της αυτή θα ανατραπεί. Πως μπορούμε να γνωρίσουμε το μέλλον, δεδομένων των γνώσεων που έχουμε από το παρελθόν;
Ή με άλλα λόγια πως μπορούμε να συνάγουμε τις ιδιότητες του άγνωστου βασιζόμενοι στο γνωστό;

Υ.Γ. Το άρθρο αυτό το έγραψα για την φιλοσοφούσα συνονόματή μου, που εδώ και βδομάδες προσπαθώ να την πείσω να σταματήσει τον Νταν Μπράουν και να δροσίσει το μυαλουδάκι της με φρεσκαδούρα. Αν στην προσπάθεια αυτή έπεισα εσάς, για περισσότερα Νασιμ Νίκολας Τάλεμπ "Ο μαύρος κύκνος", εκδόσεις ΦΕΡΕΝΙΚΗ.
Για την ιστορία, οι Sunday Times περιλαμβάνουν το βιβλίο αυτό στα 12 σημαντικότερα βιβλία που εκδόθηκαν από τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο ως σήμερα.